İşlem Yapılıyor

İLK MÜSLÜMAN TÜRK DEVLETLERİ VE BEYLİKLERİ

TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

Anadolu’da Kurulanlar

  • Anadolu Selçuklu
  • Akkoyunlu
  • Karakoyunlu
  • Osmanlı

Mısır’da Kurulanlar

  • Tolunoğulları
  • Eyyübiler
  • Memlükler
  • Akşitler (İhşitler)

Orta Asya’da Kurulanlar

  • Karahanlılar
  • Büyük Selçuklu
  • Gazneliler
  • Harzemşahlar
  • Timur Devleti

Hindistan’da Kurulanlar

  • Babür Devleti
  • Yeni Delhi Sultanlığı

TÜRKLERİN İSLAMİYET’İ KABÜLÜNÜ KOLAYLAŞTIRAN ETKENLER ŞUNLARDIR:

  • Talas Savaşı’nda Türklerin Müslümanlara yardım etmesiyle başlayan Abbasi-Türk yakınlaşması
  • Gök Tanrı inancının İslamiyet’le benzerlik göstermesi (cennet-cehennem, ahiret inancı, tek tanrı inancı, kurban kesme vb. )
  • İslamiyet’te bulunan fetih ve cihat anlayışı ile Türklerdeki cihan hakimiyeti anlayışı arasında benzerlik olması
  • Türklerde var olan ahlak, hoşgörü, eşitlik ve dürüstlük gibi değerlerin İslamiyet’te de bulunması
  • Türklerin Müslüman tüccarlarla kültürel etkileşim yaşaması

TALAS SAVAŞI (751)

  • 751 yılında Arapların ve Çinlilerin Orta Asya hakimiyeti için mücadele ettiği bir savaştır.
  • Savaşta Karluk, Yağma ve Çiğil Türkleri Müslüman Arap olan Abbasiler’i desteklemişler ve savaşı Abbasiler kazanmışlardır.

Savaşın Sonuçları:

  • En önemli sonucu Türkler kitleler halinde Müslüman olmaya başlamasıdır.
  • Çin’in Orta Asya egemenliği sona erer, İslam egemenliği başlar.
  • Türk-İslam tarihi başlar.
  • Türkler, Çin baskısından kurtulur ve Karluklar da bağımsızlığına kavuşur.
  • Kağıt üretimi Çin’in dışına yayılmaya başlar. (Bu sonuç ; Talas savaşının dünya kültür tarihi açısından sonucudur.)

İLK TÜRK-İSLAM DEVLETLERİ

KARAHANLI DEVLETİ (840-1212)

  • İlk Müslüman Türk devletidir.
  • İslamiyet’i Satık Buğra Han zamanında kabul etmişlerdir.
  • Devletin başkenti Balasagun’dur.
  • Bilinen Kurucu ve - Bilge Kül Kağan
    • Hükümdarları - Satuk Buğra Han

- Yusuf Kadir Han ( en güçlü dönem )

  • Devletin oluşumunda Karluk, Yağma ve Çiğil gibi Türk boyları etkili olmuştur.
  • “Burslu öğrenci” uygulamasını gerçekleştiren ilk devlettir.
  • Türk-İslam kültür ve medeniyetinin temelini atmışlardır.
  • Uygur alfabesini kullanmışlardır.
  • Türk tarihinde ilk kez posta teşkilatı kurmuşlardır.
  • İlk Türk hastanesini kurmuşlardır. ( Bimarhane )
  • Ribat adı verilen kervansaraylar ilk defa Türk tarihinde Karahanlılar tarafından yapılmıştır.
  • Türk- İslam tarihinin ilk medresesi olan Tabgaç Buğra Han Medresesi’ni yapmışlardır.
  • Sosyal devlet anlayışı geçerlilik kazanmıştır.
  • Resmi dilleri Türkçe olup , Türk dilinin gelişmesini sağlayan eserler bırakmışlardır.

BİLGİ NOTU: Karahanlılar dönemine ait eserler;

  • Divanı Lügat-it Türk Kaşgarlı Mahmut ( ilk Türkçe ansiklopedik sözlük)
  • Kutadgu Bilig Yusuf Has Hacib ( devlet adamlarına öğüt veren siyasetname)
  • Atabetül Hakayık Edip Ahmet Yükneki ( ahlaki öğütler verir)
  • Divan-ı Hikmet Hoca Ahmet Yesevi ( Türk Tasavvuf edebiyatının ilk örneği)

UYARI: Karahanlılar, İslamiyet’i kabul etmelerine rağmen öz benliklerini kaybetmemişlerdir. Bunun nedeni Türklerin yoğun olarak yaşadığı coğrafyada devlet kurmuş olmalarıdır.

Karahanlıların eski Türk geleneklerine ve kimliklerine bağlı kaldıklarının kanıtları

neler olabilir?

  • İkili yönetim anlayışını sürdürmeleri
  • Uygur alfabesini kullanmaları
  • Türkçeyi resmi dil olarak seçmeleri

GAZNELİ DEVLETİ (963-1187)

  • Afganistan’da Alp Tekin tarafından kurulmuştur.
  • En önemli hükümdarı Gazneli Mahmut ‘ tur.
  • Hindistan’a çok sayıda sefer düzenlemiş , İslamiyet’in burada yayılmasını sağlayarak Afganistan, Pakistan ve Bangladeş devletlerinin kurulmasına zemin hazırlamıştır.
  • Sultan unvanını ilk kullanan Türk hükümdarı Gazneli Mahmut’tur.
  • Kuruldukları bölgede Türk nüfusun yoğun olmaması ve Türk kültüründen kopmaları devletin kısa ömürlü olmasına yol açmıştır.
  • Sarayda Türkçe konuşulmasına rağmen, resmi dil Farsça , bilim dili Arapça , edebiyat dili olarak da Farsçayı kullanmaları Türk dilinin gelişmesini engellemiştir.
  • Firdevs’in Gazneli Mahmut için yazdığı Şehname adlı eser bu döneme aittir.
  • Büyük Selçuklularla yaptıkları 1040 Dandanakan Savaşı’nda mağlup olmuşlar ve yıkılma sürecine girmişlerdir.
  • Daha sonra Afganistan’ın yerli halkı olan Gurlular tarafından yıkılmışlardır.

BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ (1038-1157)

  • İran’ın Horosan bölgesinde kurulmuştur.
  • Oğuzların Kınık boyundandır.
  • Selçuk Bey’in torunları Tuğrul ve Çağrı kardeşler tarafından kurulmuştur ve ilk sultanı Tuğrul Bey’dir.

Tuğrul ve Çağrı Beyler Dönemi

  • 1040 Dandanakan Savaşı ile Gaznelilerin Horosan bölgesindeki etkinliğine son vermişlerdir.
  • 1048 Pasinler Savaşı ile Gürcü, Bizans ve Ermeni ordusunu yenmiş ve zaferin ardından Anadolu’nun fethinde ilk adım atılmıştır.
  • Pasinler savaşı Türk-Ermeni ilişkisinin başlangıcı olmuştur.
  • Tuğrul Bey’in Şii Büveyhoğullarına karşı Abbasi Halifesine yardım etmesiyle İslam dünyasının siyasi liderliği Türklere geçmiştir.
  • Türk kültürünün İslam kültürüyle kaynaşması Büyük Selçuklular döneminde hız kazanmıştır. Fakat resmi dil olarak Farsçayı kullanmışlardır.

KULAĞINA KÜPE OLSUN

Pasinler savaşı Bizans ile bir Türk İslam devleti arasındaki ilk savaştır.


Alparslan Dönemi

Kafkas ve Gürcistan bölgelerine seferler düzenleyip Kars ve Ani Kalesi’ni almıştır.

1071 Malazgirt Savaşı’nda Alparslan Bizans’ı (Romen Diyojen) mağlup etmiştir.

Bu savaşın sonucunda;

- Anadolu’nun kapıları Türklere açıldı.

- Anadolu Türk yurdu haline geldi.

- Bizans’ın İslam dünyası üzerindeki baskısı son buldu.

- Bizans’ın Anadolu’daki varlığı zarar gördü.

- Türkiye tarihi başladı.

- Haçlı seferlerinin düzenlenmesine sebep oldu.

- Anadolu’da Sultan Alparslan’ın komutanları tarafından Türk beylikleri kuruldu.

I.Beylikler Dönemi : Alparslan döneminde 1071 Malazgirt Savaşı’nın kazanılmasından sonra Anadolu’nun fethinin tamamlanıp Anadolu’nun Türkleşmesinin sağlanması amacıyla komutanlara Anadolu’da fethettikleri bölgeler verilmiştir. Böylece I.Beylikler Dönemi başlamıştır.

İlk Türk Beylikleri : SAÇDıM

Saltuklular-Artuklular-Çaka- Danişmentliler- Mengücekler

1- Saltuklular :

- Anadolu’da kurulan ilk Türk beyliğidir.

- Erzurum merkez olmak üzere Kars , Ardahan, Bayburt çevrelerinde etkin olmuşlardır.(Ebul Kasım)

- Tepsi minare, Kale cami, Mama Hatun türbesi eserleridir.

2- Mengücekler:

- Erzincan, Kemah ve Divriği çevresinde Mengücek Gazi tarafından kurulmuştur.

- Kayıtbay Cami,Divriği Külliyesi ve Ulu Camii eserleridir.

3- Danişmentliler:

- Danişment Gazi Ahmet Bey tarafından Sivas merkez olmak üzere Tokat, Amasya, Kayseri , Çankırı çevrelerinde kurulmuştur.

- Haçlılarla savaşan beyliktir.

- Anadolu’da ilk inşa edilen Yağıbasan Medresesi’ni kurmuşlardır. Emir Gazi Kümbeti de diğer eseridir.

4- Artuklular:

- Mardin, Diyarbakır,Hasankeyf, Batman çevresinde kurulmuştur.

- Malabadi köprüsü, Artuklu Sarayı bu dönemin eserleridir.

5- Çaka Beyliği:

- Çaka Bey tarafından İzmir’de kurulmuştur.

- Çaka Bey ilk Türk denizcisidir.

- Türk deniz kuvvetlerinin temeli bu dönemde atılmıştır.

Melikşah Dönemi

  • Bu dönemde en parlak zamanını yaşamış ve Büyük Selçuklu Devleti imparatorluk özelliği kazanmıştır.
  • Selçuklularda İkta Sistemi uygulanmış, böylece tarımsal üretimin sürekliliği ve askeri giderlerin karşılanması sağlanmıştır.
  • Vezir Nizamülmük’ün girişimiyle nizamiye Medreseleri açılmıştır.
  • Melikşah adına Ömer Hayyam tarafından güneş yılı esaslı Celali Takvimi hazırlanmıştır.
  • Melikşah döneminde Hasan Sabbah önderliğinde başlayan Batini hareketi sonucunda Selçukluların siyasi istikrarı büyük zarar görmüştür.
  • Batınililer düzenledikleri suikast ile Nizamülmülk’ü öldürdüler.
  • Melikşah’tan sonra imparatorluk yıkılma sürecine girdi.
  • Melikşah’ın ölümü sonrasında merkezde Melikşah’ın çocukları arasında taht kavgaları başladı. Bu döneme Fetret Devri denilmiştir.
  • Selçukluların son büyük hükümdarı olan Sencer Gaznelilerle savaştı. Karahanlıları egemenlik altına aldı. Bu sırada Büyük Selçuklu devletini iki büyük tehlike bekliyordu.

Bunlar;

  • Batıda Haçlılar
  • Doğuda Karahıtaylılar

  • Sencer Karahıtaylara 1141 Katvan Savaşı’nda yenilince yıkılışı hızlanmıştır.

Büyük Selçuklu Devleti’nin Yıkılma Sebepleri Nelerdir?

  • Devletin sınırlarının çok genişlemesi üzerine merkezi otoritenin tam olarak korumaması
  • Taht kavgalarının yaşanması “ülke hanedanın ortak malıdır” anlayışından kaynaklanmıştır.
  • Prenslerin eğitmeni olan atabeylerin bulundukları mevkii kullanarak bağımsız hareket etmeleri
  • Yönetim kademelerinde İranlılara görev verilerek Türkmenlerin küstürülmesi
  • Batini tarikatının devlet adamlarına yönelik suikast faaliyetlerinde bulunması
  • Abbasi halifelerinin eski güçlerine kavuşmak istemeleri
  • Moğol baskısının yoğunlaşması
  • Haçlı seferlerinin başlaması

MISIR VE ÇEVRESİNDE KURULAN TÜRK İSLAM DEVLETLERİ

1- TOLUNOĞULLARI

  • Mısır’da kurulan ilk Türk-İslam devletidir.
  • Abbasi halifeliğinin zayıflaması sonucu Tolunoğlu Ahmet Bey tarafından kurulmuştur. Abbasiler yıkmıştır.
  • Mısır’da Türk-İslam mimarisinin ilk örneklerini vermişlerdir.
  • Tolunoğlu Camii en önemli eserleridir.

2- İHŞİTLER

  • Muhammed Bin Togaç tarafından Mısır’da kurulmuştur. Fatimiler yıkmıştır.
  • Kutsal topraklara hakim olan ilk Türk devletidir. (Suriye,
  • Tarihçi El Kindi bu dönemde yaşamıştır.

3- EYYÜBİLER

  • Selahattin Eyyübi tarafından kurulmuştur.
  • Haçlılara karşı savaşarak Kudüs’ü haçlılardan kurtarmışlardır.

4- MEMLÜKLER

  • Eyyübi ordusundaki Türk kumandan Ayberk tarafından Mısır’da kurulmuştur.
  • Ayn-ı Calüd savaşı ile Moğolların batıya ilerleyişini durdurmuşlardır.
  • Ünlü hükümdarı Baybars Moğolları yenen tek hükümdardır.
  • Memlükler veraset anlayışı farklı olan hatta olmayan tek Türk devletidir. Her başarılı olan emire sultan olabilme hakkı verilmiştir.
  • Mercidabık ve Ridaniye savaşları sonucunda Yavuz Sultan Selim tarafından yıkılmıştır.

5- HARZEMŞAHLAR

  • Orta Asya’yla Anadolu arasında köprü vazifesi gören devlettir.
  • Yassı Çemen Savaşı ile Alaaddin Keykubat tarafından ortadan kaldırıldı.

6- BABÜRLER

  • Hindistan’da İslamiyet’in yerleşmesini sağlamışlardır.
  • Taç Mahal ve Babürname dönemin en önemli eserleridir.

YAKIN DOĞU VE ASYA’DA KURULAN DİĞER DEVLETLER

1- MOĞOL İMPARATORLUĞU

  • Timuçin (Cengiz Han) tarafından kuruldu.
  • Devleti Cengiz Yasalarına göre yönetmişlerdir. Yani töre yazılı hale gelmiştir.
  • Ülkeyi hanedanın ortak malı olarak görmeleri, ordularını onlu sisteme göre düzenlemeleri, devlet meselelerini kurultayda görüşmeleri Moğolların Türklerden etkilendiğini gösterir.
  • Moğol imparatorluğu parçalanarak şu devletlere bölünmüştür;
    • Altın Orda Devleti (İslamiyet’i kabul etti)
    • İlhanlı Devleti ( Türkleşmiş ve İslamiyet’i kabul etmiştir)
    • Çağatay Hanlığı (Türkleşmiş ve İslamiyet’i kabul etmiştir)
    • Kubilay Hanlığı (Türkleşmeyen ve İslamiyet’i kabul etmeyip Çinlileşen tek Moğol devletidir)

2- TİMUR İMPARATORLUĞU

  • Çağatay Hanlığı’na son verilerek kurulmuştur.
  • İkta sistemini uygulamışlar ve ülkeyi hanedan üyelerinin ortak malı kabul etmişlerdir.
  • Ali Şir Nevai tarafından en önemli eser sayılan Mukamet’ül Lugateyn yazılmıştır.
  • Uluğ Bey ve Ali Kuşçu diğer önemli bilginlerdir.
  • Timur 1402 Ankara Savaşı’nda Osmanlı Devletini mağlup ederek fetret devrine girmesine neden olmuştur.


İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET

DEVLET YÖNETİMİ

  • Karahanlılarda devletin başında bulunan kişiye Han veya Hakan , Gaznelilerde Sultan, Selçuklularda Sultan veya Hükümdar denirdi.
  • Ülke toprakları , hükümdar ailesinin ortak malı sayılırdı.
  • Ülke hükümdar ailesinin ortak malı anlayışı ,hükümdar öldükten sonra ailenin bütün üyelerinin tahta geçme hakkı olduğundan kurulan Türk-İslam devletleri kısa ömürlü olmuştur.
  • İslamiyet öncesi Türklerde var olan Kut anlayışı Türklerin İslamiyet’i kabulüyle birlikte halifenin Allah adına ülkeyi yönetmesi şeklinde bir uygulamaya dönüşmüştür.
  • Türk-İslam devletlerinde “kurultay” yapısına benzer bir yönetim örgütü geliştirilmiştir.
  • Selçuklularda devlet işleri Divan-ı Saltanat adı verilen kurulda görüşülürdü.
  • Türk-İslam devletlerinde merkez ile taşra arasındaki iletişimi sağlamak için güçlü bir posta teşkilatı kurulmuştu. Amaç merkezi otoriteyi güçlü tutmaktı. İlk örneğini de Karahanlılarda görülmektedir.
  • Divan-ı Saltanat’a Sahibi Divan-ı Devlet denen vezir başkanlık ederdi.
  • Divan-ı Saltanat’ın alt kolları vardı . Bunlar;
    • Divan-ı İstifa: Devletin mali işlerinden sorumlu olan divanıdır. Bu divanın başında Müstevfi adı verilen görevli bulunurdu.
    • Divan-ı Tuğra: Devlet içi ve devletler arası tüm yazışmaların yürütüldüğü divandır. Başında Tuğra-i bulunurdu. Hükümdar tuğrasını resmi belgeler üzerine işlemek bu kişinin sorumluluğundaydı.
    • Divan-ı İşraf: Devletin idari ve mali işlerini denetleyen divandır. Bu divanın başında Müşrif veya Müşrif-i Memalik adı verilen görevli bulunurdu.
    • Divan-ı Arz: Ordunun ihtiyaçları ve her türlü işi bu divanın sorumluluğundadır. Emir-i Arz adlı görevli bu divanın başında bulunurdu.
    • Divan-ı Mezalim: Hükümdarın haftanın bir günü tahtında halkın şikayetlerini dinlediği ve çözümler getirdiği divana verilen isimdir.
    • Divan-ı Berid: Posta divanıdır.
    • Emir-i Dad: Adalet işlerinden sorumludur.
    • Emir-i Şimşir: Divanın güvenliğinden sorumludur.

  • Saraydaki görevliler ve görevleri ;
  • Hacipler: Sarayların en önemli görevlileridir. Saraydaki görüşmeleri sağlarlardı.
  • Kapucubaşı: Sarayın gündelik işlerinden sorumludur.
  • Hazinedar: Mali işlerden sorumludur.
  • Silahtar: Silahlardan sorumludur.
  • Alemdar: Sancak ve bayraklardan sorumludur.
  • İlbaşı: Atlardan sorumludur.
  • Aşçıbaşı: Yemeklerden sorumludur.
  • İdişçibaşı (şarapdar): İçeceklerden sorumludur.
  • Camedar: Hükümdarın elbiselerinden sorumludur.
  • Candar: Sarayın güvenliğinden sorumludur.
  • Emir-i Ahur: Sarayın atlarından sorumludur.

  • Hükümdarlık sembolleri;
  • Hutbe okutmak
  • Para bastırmak
  • Sancak
  • Saltanat çadırı (otağ)
  • Nevbet (bando)
  • Tuğra
  • Arma
  • Asa
  • Taht
  • Taç
  • Saray
  • Unvan alma
  • Alem (liva)
  • Sikke

  • Büyük Selçuklularda ülke 12 idari bölüme ayrılırdı. Bunlara şıhnelik denir. Yönetenlere şıhne denir. Eğer bu Selçuklu ailesinden ise Melik unvanını alırdı.

BİLGİ NOTU: Selçuklu şehzadelerinin iyi bir yönetici olarak yetişmesi için çalışan görevlilere Atabey adı verilmiştir. Atabeyler devletin zayıfladığı dönemlerde bulundukları bölgelerde bağımsızlık ilan ederek devletin parçalanmasına neden olmuşlardır.

  • Taşra teşkilatındaki bazı görevliler şunlardır;
    • Şıhne: Askeri vali
    • Muhtesip: Belediye işlerinden sorumlu kişi
    • Şurta: Güvenlik işlerinden sorumlu kişi
    • Kadı: Yargı işlerinden sorumlu kişi
    • Ulak ve Eşkinci: Haberleşme işlerini yerine getiren kişi

HUKUK SİSTEMİ

  • Türk-İslam devletlerinde “Kanun önünde herkes eşittir.” İlkesine dayanan hukuk şer-i ve örfi olmak üzere ikiye ayrılır.

Şer-i Hukuk:

  • İslam hukukudur.
  • Şer-i davalara kadılar bakardı.
  • Kur’an, hadis, sünnet, icma, kıyas bu hukukun başlıca kaynaklarıdır.
  • Kadıların başkanına Kadi’l Kudat denirdi. Kadıları kontrol ederdi.
  • Kuralların değişmesi veya yeni eklemeler yapılması imkansız değilse bile oldukça zordur.
  • Şer-i hukuk içinde ticaret, evlenme- boşanma, miras ve vakıf konuları yer alırdı.

Örfi Hukuk:

  • Kamu hukukudur.
  • Asayiş, güvenlik, devlet otoritesi konuları bu hukukun kapsamındadır.
  • Örfi yargı , düzeni bozan ve kanunlara uymayanların davalarına bakardı.
  • Örfi yargının başında Emir-i Dad bulunurdu.
  • Kurallar ihtiyaçlara göre konulur veya kaldırılabilirdi.
  • Bu hukukun kaynağı gelenekler ve sultanın fermanıdır.
  • Selçuklularda askeri davalara ise Kad-ı Leşker bakardı.

SOSYAL VE EKONOMİK HAYAT

  • Selçuklularda toplum hayatında herhangi bir sınıflaşma yoktu. Selçuklular egemenlikleri altındaki kişilere karşı hoşgörü politikası işlemişlerdir.
  • Tarım, ticaret ve hayvancılık temel geçim kaynaklarıdır.
  • Buhara, Kaşgar ve Semerkant şehirlerini kuran Karahanlılar tarımi ticaret ve hayvancılıkta, Gazneliler ise İpek ve baharat yollarını denetimleri altına alarak ticarette ve sulama kanalları açarak tarımda ilerlemişlerdir.
  • Büyük Selçuklu devleti Horosan’ı ticaret merkezi yapmıştır. Ticarette sigorta uygulamasıi ticareti geliştirmek için hanlar, kervansaraylar yaptılar.

Büyük Selçuklu devleti’nin başlıca gelir kaynakları;

1- Vergiler Şer-i ve Örfi vergiler

  • Şer-i Vergiler :
    • Öşür: Müslümanlardan alınan toprak vergisidir.
    • Haraç: Müslüman olmayanlardan alınan toprak vergisidir.
    • Cizye: Gayri Müslimlerden alınan koruma ve askerlik vergisidir.
  • Örfi Vergiler:
    • Ağnam: Küçükbaş hayvanlardan alınır.
    • Büyük Selçuklu devleti şehirlerden alacağı vergiyi Reis ve Amidler eliyle topluca alırdı.
    • Gümrük gelirleri

BİLGİ NOTU: Amid ve Reisler doğrudan sultan tarafından atanan sivil görevlilerdir. Eyaletin sorunlarını saraya iletirlerdi. Ve tabiki vergilerin toplanmasını sağlarlardı.

2- Bağlı devlet ve beyliklerden alınan vergiler

3- Ganimetlerden alınan 1/5 oranındaki pay hazineye aktarılırdı.

4- Orman, tuzla, maden gelirleri

  • Esnaf ve sanatkarlar kendi meslek gruplarına ait localar kurmuşlardır. Selçuklularda büyük devlet memurlukları babadan oğula geçerdi.
  • Türk-İslam devletlerinde esnaf ve tüccarlar ahilik adı verilen bir örgüt oluşturmuşlardır. Müslüman olmayanların kabul edilmediği bu örgüt Türklerin, ekonomik yaşamda etkin bir rol oynamalarına neden olmuştur.

Ahi teşkilatına gayrimüslimler alınmazdı. Dini ve mesleki eğitim verilirdi. Eğitim usta-çırak ilişkisine dayanırdı. Üretim kalitesi denetlenir, satış fiyatlarına tavan-taban fiyat konulur, esnaflara kredi verilirdi. Bu suretle esnaf dayanışması sağlanıyor, haksız rekabet önleniyor ve tüketici hakları korunuyordu.

ORDU

  • Türk-İslam devletlerinde dış tehditlere karşı önlem almak amacıyla ve yeni yerlerin fethedilebilmesi için ordu daima savaşa hazır durumdaydı.

Karahanlılar’da Ordu:

  • Geleneksel Türk ordu anlayışını bir süre sürdürmelerine rağmen Hassa denilen çeşitli milletlerden oluşan ücretli bir ordunun temelini atmışlardır.
  • Komutanlara subaşı denilirdi.
  • Ok, yay, mızrak, kılıç, balta, hançer, topuz, tolga, zırh, kalkan vb. silahlar kullanılmıştır.

Gazneliler’de Ordu:

  • Ordu çok uluslu bir yapıya sahiptir. Ücretli askerlerdi.
  • Gazne ordusunun temelini Gulamlar ( köleler) adı verilen çeşitli ülkelerden toplanmış Müslüman askerler oluşturmuştur.
  • Savaşta düşmanın düzenini bozmak ve ağır silah taşımak için çok sayıda fil kullanılmıştır.
  • Ok, yay, mızrak,kılıç gibi silahlar kullanır ve askerler zırh giyip kalkan taşırlardı.

Büyük Selçuklular’da Ordu:

  • Gazneli ordusu örnek alınmıştır.
  • Orta çağın en güçlü ordusu olup Osmanlılar başta olmak üzere birçok devlete örnek olmuştur.
  • Seferlere seyyar hastane ve hamamlar götürmüşlerdir.
  • Selçuklu döneminde askeri teşkilatta yapılan en önemli yenilik ikta sistemidir.
  • İkta sisteminde mülkiyeti devlete ait olan toprağın işletim hakkı köylülere bırakılırdı. Toprağın işletim hakkı kendisine verilen köylüler toprağın gelirinin bir kısmı ile kendi geçimlerini sağlarlar, geri kalan kısmı ile de toprağın işletim hakkının vergisi mahiyetinde maddi imkan ölçüsünde atlı asker beslerlerdi.

Büyük Selçuklularda ordu belli bölümlerden oluşurdu. Bunlar;

  • Hassa: Çeşitli milletlerden oluşur ve ücretlidir. Her an savaşa hazır atlı birliklerdir.
  • Gulaman-ı Saray: genellikle Türk soylu çocukların eğitilmesiyle oluşur. Sultana bağlı , maaşlı olup saray muhafızları, ordu komutanları, valiler genellikle bunlar arasından seçilirdi. Devşirme usulüne dayanırdı.
  • Eyalet Askerleri (İkta Askerleri): Tımarlı sipahiler olarak da bilinirler. Maaş yerine ikta alırlar. Tamamı atlı birliklerdir.
  • Türkmenler: Sadece savaş zamanında orduya katılırlardı. Sınırlara yerleştirilmişlerdir.
  • Bağlı Devlet ve Beylik Kuvvetleri: Sadece savaş zamanı orduya katılırlardı.
  • Gönüllüler


TOPRAK YÖNETİMİ

Ülke toprakları şu kısımlardan oluşur;

- Mülk Topraklar: Mülkiyeti kişiye ait topraklardır. Mülk topraklar satılabilir, devredilebilir veya miras bırakılabilirler. Ev, bahçe , ağıl gibi emlaklar mülkiyet edinilirken , ormanlar, yaylalar, otlaklar, tarım arazileri, mülkiyet edinilemedi.

- Miri Topraklar: Devlete ait topraklardır. Şu kısımlara ayrılırlar;

  • Has
  • Haraci
  • Vakıf
  • İkta

  • Has Topraklar: Gelirleri hükümdara ve hanedan üyelerine ayrılan topraklardır. Has topraklarının gelirleri doğrudan hazineye aktarılırdı.
  • Haraci Topraklar: Müslüman olmayanlara ekip biçmeleri karşılığında verilen topraklardır. Geliri hazineye aktarılırdı.
  • Vakıf Topraklar: Gelirleri hayır kurumlarına, bilimsel kuruluşlara ayrılan topraklardır. Bu alınıp satılamaz ve bir başkasına devredilemez.
  • İkta Topraklar: Mülkiyeti devlete , işletme hakkının kişilere ait olduğu topraklardır. Üst düzey devlet memurlarına ve ordu mensuplarına maaş karşılığı verilen arazilerdir. İkta sahipleri gelirlerinin bir kısmı ile devlete atlı asker yetiştirirken diğer kısımla da geçimlerini sağlarlardı.

İkta sahibi iktasını satamaz, hibe edemez, vakfa veremez, miras olarak bırakamaz. Sistemde toprağı 3 yıl üst üste boş bırakanın toprağı elinden alınırdı. İkta sahibi halktan , tespit edilenin üstünde vergi toplayamazdı.

İkta sisteminin sağladığı faydalar nelerdir?

  • Hazineden para almadan büyük ve güçlü ordu oluşturulmuştur.
  • Üretimin sürekliliği ve artışı sağlanmıştır.
  • Devlet otoritesi en uzak bölgelere kadar yayılmıştır.
  • İkta sahipleri bulundukları yerlerde idare ve güvenliği sağlamışlardır.
  • Göçebeler yerleşik hayata geçirilmiştir.

BİLGİ NOTU: Altın paraya dinar, gümüş paraya dirhem denilmektedir.

SANAT

- MİMARİ

  • En fazla gelişme gösteren sanat dalı mimaridir.
  • Türk-İslam mimarisinin ilk örneklerine türbe, cami ve kervansaray olarak Karahanlılarda rastlanmaktadır.
  • Türk-İslam mimarisine kazandırdıkları en önemli öğelerden biri kubbedir. Kubbenin esin kaynağı Türk göçebe çadırıdır.
  • Kubbe Karahanlılardan Selçuklulara, onlardan da Osmanlılara geçmiştir.
  • Kemer Karahanlı mimarisinin temel unsurlarından biridir.
  • Kümbet yine Karahanlılarda mimaride önemli yer tutmuştur.

Karahanlılara Ait Mimari Eserler:

  • Türk-İslam mimarisi bu dönemde ortaya çıkmıştır.
  • İlk yapılar genelde kerpiçten yapıldığından zamanımıza çok az eser gelebilmiştir.
  • İlk camiler ; Buranakale Hazara Camii, Magaki attatir Camii
  • Türbeler; Arap Ata Türbesi, Özkent Türbeleri
  • Kervansaraylar (Ribatlar) ; Ribat-ı Melik (Buhara Semerkant ) en eski kervansaraydır.

Gaznelilere Ait Mimari Eserler:

  • Leşker-i Bazaar Camii (Afganistan)
  • Beyhakiye medresesi (ilk medrese)

Büyük Selçuklulara Ait Mimari Eserler:

  • Mescid-i Cuma ( İsfahan, Zevare, Ardistan)
  • Ribat-ı Şerif
  • Kümbetler (anıtmezarlar); Kümbet-i Ali , Sencer Türbesi
  • Selçuklularda ilk medrese olan Nişabur Medresesi’ ni Tuğrul Bey kurdu.
  • Mısır’daki Türk eseri ise Kahire’deki Tolunoğlu Camii’dir.

- ÇİNİCİLİK

  • Süsleme öğesi olan Türk çiniciliğinin tarihi Uygurlara kadar gitmektedir.
  • Çini sanatının Büyük Selçuklu Devleti’nin parçalanmasıyla ortaya çıkan devletlerde de sürdüğü ve özellikle Anadolu Selçuklu döneminde zirveye çıktığı görülmektedir.

- HALICILIK:

  • Halı dünya uygarlığına Türklerin hediyesidir.
  • Asya’da yapılan kazılarda ele geçen Türk halılarına ait parçalar bugün Berlin ve Londra müzelerinde saklanmaktadır.

- TEZHİP:

  • El yazması kitap ve levhaların altın tozu ve boya kullanılarak çiçek ve nakışlarla süslenmesi sanatı olan tezhip, Türk-İslam devletlerinde başarıyla uygulanmıştır.

- HAT:

  • Arap harflerinin değişik şekillerde süslü olarak yazılması sanatı olan hat, cami , türbe ve saray gibi mimari eserlerde uygulanmıştır.

- MİNYATÜR:

  • Bir resim türü olan minyatürler kitap sayfalarına yapılırdı.
  • Türk-İslam sanatında en çok kullanılan resim türüdür.

DİL VE EDEBİYAT

Türk İslam Devletlerinde Kullanılan Diller:

Devlet Resmi Eğiim-Bilim Edebiyat Saray-Ordu

Karahanlılar Türkçe Türkçe Türkçe Türkçe

Gazneliler Arapça Arapça Farsça Türkçe

B.Selçuklular Farsça Arapça Farsça Türkçe,

Tolunoğlu-İhşit Arapça Arapça Arapça Türkçe

Türk İslam Devletlerinde Edebiyat ve Önemli Kişiler:

- Yusuf Has Hacib = Kutadgu Bilig (Karahanlılar)

  • Mutluluk veren bilgi , Uygur alfabesiyle Türkçe yazılmıştır.
  • Türk-İslam döneminin ilk edebi türüdür.
  • Devlet anlayışını yansıtır. Hükümdara öğütleri içerir.
  • Türkçe ilk siyasetnamedir.

- Kaşgarlı Mahmut = Divan-ı Lügatit Türk (Karahanlılar)

  • Türk aleminin ilk sözlüğüdür.
  • Ansiklopedik özelliklere sahiptir.
  • Araplara Türkçe’yi öğretmek için yazılmıştır.

- Edip Ahmet = Atabetü’l Hakayık ( Büyük Selçuklu Devleti )

  • Eğitici ve öğretici bir ahlak kitabıdır.
  • Bilimin önemini vurgular. Uygur alfabesiyle yazılmıştır.

- Ahmet Yesevi = Divan-ı Hikmet (Büyük Selçuklu Devleti)

  • Türkleri, İslam dinine özendirmek için yazılmıştır.
  • Tasavvuf edebiyatının önemli eserlerinden biridir.

- Firdevsi = Şehname

  • Sultan Gazneli Mahmut tarafından Firdevs’e yazdırılmış ve İran’ın milli destanı olarak benimsenmiştir. Türk-İran savaşları konu edilmiştir.

- Ömer Hayyam = Rübailer

  • Pozitif bilim alanında yetkin olduğu gibi ünlü şiirlerde kaleme almıştır.

- Nizamülmülk = Siyasetname (Büyük Selçuklu Devleti)

  • Ünlü Selçuklu veziri devletin anayasası sayılan eserini yazmıştır. Farsça yazılmıştır. Devlet yönetimi ile ilgili öğütlerde bulunur.


TÜRK İSLAM BİLİM ADAMLARI

FARABİ

  • İslam felsefesinin ve siyaset biliminin kurucusudur.
  • Aristo başta olmak üzere eski Yunan filozoflarının düşüncelerini çok iyi açıklamıştır. Bu nedenle Muallim-i Sani (ikinci öğretmen) unvanı ile tanınmıştır.
  • Avrupa2da Al-Pharabius adıyla ün yapmıştır.
  • Birleşmiş milletler idealini ileri sürmüştür.
  • Akılcılığı ön plana alarak pozitif bilimlerin gelişmesine katkı sağlamıştır.
  • İhsau’l Ulum ( İlimlerin Tasnifi) adlı eserinde ilimleri ilk tasnif eden kişidir.

BİRUNİ

  • Matematik dalında ün yapmıştır.
  • Bilimin ancak özgür düşünce ortamında gelişeceğini savunur.
  • Dünyanın güneş etrafında bir yılda döndüğünü söylemiştir.
  • 16 maddenin özgül ağırlığını hesaplamıştır.
  • Asar’ül Bakiye en önemli eseridir.

İBNİ SİNA

  • Avrupa’da Avicenna diye tanınmıştır.
  • Asıl ününü tıp ve felsefe alanında yapmıştır. Felsefe bilgisinin temelini Farabi’den almıştır.
  • İlk kez bedensel hastalıkların psikolojik nedenlerine dikkat çeken medikal psikoloğudur.
  • El Kanuni Fi’t-Tıp kitabı dünyaca ünlüdür. Hipokrat’tan sonra tıbbın ikinci babası sayılır.
  • Beyin üzerine araştırmalar yapmış , kan dolaşımını incelemiş, ilaçlar yapmıştır.

ABDULLAH BARANİ

  • Trigonometri biliminin kurucularından biri olarak tanınır.

GAZALİ

  • Nizamiye medresesinde müderrislik yapmıştır.
  • Bölücü ve siyasi din akımlarıyla mücadele eden Gazali’nin en ünlü eseri İhyaül Ulumid-din ‘dir.

ÖMER HAYYAM

  • Büyük Selçuklular döneminin en ünlü bilgin ve şairlerindendir.
  • Sultan Melikşah zamanında matematik, astronomi ve tıp alanında çalışmalar yapmıştır.
  • Zamanın bilim adamlarından oluşan heyetle Celali Takvimi’ni düzenlemiştir.
  • Rübailer en önemli eseridir.

İBNİ RÜŞT

  • Aristo’yu batıya tanıtan filozoftur.
  • Batı dünyasında Averreos olarak tanınır.
  • Aklın inançtan önce geldiğini savunmuştur. Çünkü , ona göre gerçek inanca ancak akıl yoluyla ulaşılabilirdi. Bu nedenle Gazali ile uyuşmaz.

ZEMAHŞERİ

  • Keşşaf adlı eseriyle tefsir alanında tanınmıştır.
  • Mukaddimetü’l-Edeb adlı bir gramer kitabı da yazmıştır.

HAREZMİ

  • Filozof ve matematikçidir.
  • Kitabül-Cebr Ve’l Mukabele adlı eseri yazmıştır.

ULUĞ BEY

  • Astronomi bilgini aynı zamanda hükümdardır.
  • Semerkant’ta ünlü rasathanesini kurmuştur.
  • Yıldızların Fihrist Cetvelleri eserini yazmıştır.

EL RAZİ

  • Kimyagerdir. Sülfirik asiti bulmuştur.

BUHARİ

  • En ünlü hadis bilginlerindendir.


ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ

SİYASİ TARİHİ

SÜLEYMAN ŞAH DÖNEMİ

  • Devletin kurucusu Kutalmışoğlu Süleyman Şah’tır.
  • Bizans’ın elinden “Konya” ve çevresini alan Süleyman Şah daha sonra “İznik”i alarak bağımsızlığını ilan etti.
  • Büyük Selçukluya karşı giriştiği mücadelede yaşamını yitirdi.

I.KILIÇARSLAN DÖNEMİ

  • Bizans’ın etkisiyle Çaka beyliğine son verdi.
  • I. Haçlı Seferi nedeniyle merkezini Konya’ya taşıdı.
  • 1107 yılında Musul’u aldı, hutbeyi kendi adına okuttu.

  • I.MESUT DÖNEMİ
  • Bizans ve II.Haçlı Seferi’ni yenerek Anadolu’nun güvenli bir Türk yurdu olmasını sağladı.
  • Adına ilk bakır parayı bastırdı.

II.KILIÇARSLAN DÖNEMİ

  • Anadolu’da Türk siyasi birliğini sağlamaya çalıştı.
  • Dönemin en önemli olayı 1176 Miryakefalon Savaşı’dır.
  • Bu savaşın sebebi ;
    • Bizans’ın Türkleri Anadolu’dan istemesi
    • Tekrar Anadolu’ya hakim olmak istemesi
    • Miryakefalon savaşında Bizans’ı yendiler. Ve savaşın sonuçları;
      • Anadolu’nun Türk yurdu olması kesinleşti.
      • Bizans’ın Anadolu’yu Türklerden alma ümidi son buldu.
      • Haçlı seferleriyle elden çıkan üstünlük yeniden Türklere geçti.
      • Hristiyanlar Anadolu’nun Türk yurdu olduğunu kabul etti.
      • Bizans savunmaya geçerken Türkler taarruza geçti.

  • Adına gümüş para bastırdı. (ilk)
  • Ticareti geliştirmek için kervansaray kurdu.

I.GIYASEDDİN KEYHÜSREV DÖNEMİ (Genişleme dönemi )

  • Antalya’yı aldı. Burada donanma kurularak ilk defa denizcilik alanında faaliyetler başladı.
  • Venediklilerle bir ticaret antlaşması imzaladı.
  • Ticareti geliştirme devlet politikası olmaya başladı.

9303
0
0


Hiç yorum yapılmamış. İlk yorum yapan siz olun.
yorum yap

© 2013 KPSS.tv All Rights Reserved Facebook Twitter